“Zoek het zelf maar uit!”
Conferentie bomvol praktische trainingen en tips

De training is bedoeld voor alle journalisten van lokale en regionale media met een hart voor het journalistieke uitzoekwerk. Slim eenvoudig zoeken op het internet, ontdekken wie wie kent in de gemeente, het doopceel van de wethouder lichten. Het precieze programma wordt nog bekendgemaakt, maar je kan ervan uitgaan dat alle belangrijke aspecten van het journalistieke tegels lichten aan bod komen.

De Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ), die deze dag organiseert, schakelt een keur aan vakjournalisten uit Vlaanderen en Nederland in; collega’s die snappen wat de plaatselijke speurneus nodig heeft.

Gun jezelf deze unieke kans en schrijf je in, alleen of samen met een collega. Per redactie kunnen er maximaal twee journalisten worden ingeschreven.

Op een rijtje:
Trainingsconferentie lokale uitzoekjournalistiek
Wanneer: zaterdag 12 mei 2012
Waar: Hogeschool Utrecht, Padualaan 97, Uithof Utrecht
Aanvang: 9.00 uur
Afsluitende borrel: 17.00 uur.
Prijs: 25 euro. Dat is inclusief lunch, koffie en thee, borrel na afloop
Precieze programma en de trainers worden nog bekend gemaakt

Schrijf je in door een mail te sturen naar: secretariaat@vvoj.nl, en vermeld als onderwerp: ‘training lokale uitzoekjournalistiek’. Het aantal plaatsen is beperkt.

Meer info over de eerste trainingsdag of over de werkgroep lokale uitzoekjournalistiek.

Zaterdag 24 maart 2012, 9.30-21:00 uur (inclusief diner)

Programma
- zoeken in archieven
- zoeken op het web
- de wet openbaarheid bestuur
- informatie verwerken
- interviewen voor onderzoeksjournalisten

De workshops worden gegeven door ervaren onderzoeksjournalisten van onder meer RTL Nieuws en Zembla.

Kosten
Voor deze trainingsdag vragen we een eigen bijdrage van 35 euro (inclusief lunch en diner).

Locatie
De training wordt gehouden in het gebouw van RTL Nederland, dat is ongeveer tien minuten lopen van station Hilversum Noord.

Aanmelden
Stuur voor 9 maart een mailtje naar VVOJ Jongeren. Vermeld daarin naam, leeftijd, telefoonnummer, of je VVOJ-lid bent en aan welke opleiding je studeert of gestudeerd hebt (en evt. wat je nu doet).

We hebben plaats voor maximaal 25 deelnemers. Ben je VVOJ-lid? Dan krijg je voorrang. Verder geldt wie het eerst komt. (Klik hier voor informatie over het VVOJ-lidmaatschap en de mogelijkheden voor studenten)

Meer informatie
Voor meer informatie, mail naar jongeren@vvoj.nl of bel met Paul Schram 06 52 15 60 46 (liefst buiten kantooruren)

Meer informatie over de VVOJ-activiteiten voor jonge journalisten vind je hier.

Sprekers: Roos Menkhorst, Marcel Metze, Xandra Schutte
Gespreksleider: Miro Lucassen
Datum: 16 januari 2012
Locatie: Grand Café-restaurant 1e Klas, Amsterdam CS
Verslag: Arno Kersten

Oei, concurrentie. Tweeënhalve maand in het onderzoek, en met nog anderhalve maand voor de boeg, vernam het Groene-onderzoeksteam onder leiding van Marcel Metze dat er nóg een medium zat te graven in de gemeentelijke geldstromen die naar het betaald voetbal vloeien. En NRC Handelsblad had z’n verhaal eerder klaar.
“De collectieve reactie van ons team was er een van opluchting: O, maar dat kunnen wij veel beter! Dat was voor mij het moment waarop ik dacht: het zit wel goed. Onze groep was beter ingevoerd, we hadden veel meer cijfers, en de timing bleek achteraf ook gunstiger voor ons”, vertelt Metze over de eerste masterclass onderzoeksjournalistiek, die in mei vorig jaar tot publicaties leidde. Eind november verscheen het resultaat van de tweede lichting: een uitgebreid achtergrondverhaal over adviesbureau McKinsey. Inmiddels is de derde editie van start gegaan, een vierde staat ook al gepland.

Eigenwijs
Tijden veranderen. Ook het oudste opinieweekblad van Nederland, met een lange traditie van  essayistische journalistiek, staat niet stil. Beter gezegd: het blad groeit tegen de tijdgeest in. “Als ik deed wat bladenmakers zeggen, dan deed De Groene Amsterdammer niks aan buitenland, zouden we meer personaliseren en grote foto’s plaatsen. Kortom: doen wat de rest ook doet, en met de rest gaat het juist niet zo goed. Wij zijn gewoon eigenwijs”, stelt hoofdredacteur Xandra Schutte.
Maar onderzoeksjournalistiek? Schutte nam drieënhalf jaar het roer over als hoofdredacteur en zag mogelijkheden waar kranten kansen lieten liggen. “Ik zag dat er kranten enorme gaten vallen. Ze brengen weekblad-achtige bijlagen met divertissement. Tegelijkertijd verdwijnen met de snelheid van het nieuws onderwerpen ook weer heel snel van de agenda, de steekvlam-journalistiek.”

Vrijgesteld
Metze en Schutte bedachten samen een constructie waarbij een team van vier talentvolle journalisten plus een Groene-redacteur zich onder leiding van Metze zo’n vier maanden op een onderzoek stort. Voor De Groene een mooie manier om zich te profileren met journalistiek onderzoek. En de onderzoeksjournalistieke vaardigheden te verankeren in de redactie. Al bleek dat laatste in de praktijk makkelijker gezegd dan gedaan, vanwege tijdgebrek bij de eigen redactie. De nieuwe masterclass-ronde belooft wat dat betreft beterschap: een vaste redacteur is nu ook echt tweeënhalve dag vrijgesteld, aldus Schutte.
Voor de generatie aanstormende journalisten talenten biedt het project een uitgelezen kans om ervaring op te doen. De eerste inschrijvingsronde leverde niet minder dan honderdveertig aanmeldingen op, daarna zo’n 53. Tot de uitverkorenen bij de vorige masterclass behoorde Roos Menkhorst. “Ik werkte al tweeënhalf jaar als freelancer, onder meer voor Trouw. Maar ik had de behoefte om met collega’s samen te werken en het liefst aan een langer project. Toen ik de oproep zag voor de masterclass, kwam het eigenlijk allemaal bij elkaar.”

Expertise
Bij elke stap in het onderzoeksproject wordt uitvoerig stilgestaan tijdens de masterclass. Het bestuderen en bespreken van andere onderzoeksverhalen als een vorm van voorbereiding. Het bedenken van onderwerpen die binnen het tijdsbestek tot een mooi, onthullend, of nieuwswaardig verhaal kunnen leiden. De opzet en organisatie van het onderzoek. Specifieke onderzoekstechnieken, zoals het maken van een netwerkanalyse op basis van LinkedIn. Er wordt zonodig expertise van buiten binnengehaald, zoals netwerk-onderzoeker Jos van Heeswijk. En wob-expert Roger Vleugels, die een middag langs kwam om te helpen met een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (wob). En de verhaaltechniek en presentatie, waarbij hoofdredacteur Schutte ook nadrukkelijk aanschuift.
“De manier waarop je je materiaal organiseert is heel belangrijk voor een onderzoek”, aldus Metze. “Maar we hebben vooral ook veel over alles gediscussieerd. Zo’n verhaal was nooit geworden wat het werd zonder alle discussie.”

Gesprek
De onzichtbare macht van adviesbureau McKinsey sprak als onderwerp tot de verbeelding. Schutte: “McKinsey komt in veel bestuurskamers en oefent invloed uit met hun adviezen. Het is een niet-democratische instelling die enorm veel macht heeft.”
Menkhorst en co presenteerden zich bij het leggen van contacten als masterclass: een onderzoeksgroep  in opdracht van De Groene Amsterdammer. De leiding van McKinsey Nederland wilde niet aan het verhaal meewerken. “We hoopten door eerst veel informatie te verzamelen onder McKinseyanen en opdrachtgevers dat ze wel zouden willen praten, maar dat was niet het geval”, aldus Menkhorst. Na de publicatie is er een exemplaar naar het adviesbureau gestuurd, met een herhaald verzoek om te praten. Er kwam geen reactie terug.

Tienduizend woorden
Wat heb je geleerd dat je nergens anders kon leren, vraag iemand in de zaal aan Menkhorst.
Lachend: “Sowieso: een stuk een schrijven van tienduizend woorden. Ik weet niet of dat ooit nog een keertje voorkomt.”
Schutte: “Het mogen er ook achtduizend zijn.”
Menkhorst: “Of het maken van een netwerkanalyse, bijvoorbeeld.”
Metze: “Eigenlijk moet je Roos die vraag later nog eens stellen.”
Menkhorst ziet het als een investering in haar toekomst. Ook letterlijk was het dat, want ze heeft haar spaarpot aangesproken om zich vier maanden lang gemiddeld drie dagen per week onbezoldigd aan de masterclass over te geven. Het was een reis naar New York, of die masterclass. New York kon wachten.
De Groene Amsterdammer heeft het geld niet om al die manuren te betalen, zegt Schutte. De deelnemers aan de masterclass krijgen evenmin een vergoeding voor de publicatie zelf. “Ik zie het zo: we bieden een opleiding waarvoor niet betaald hoeft te worden”, aldus Schutte. “En we hebben goeie koffie.”

Positief
Onderzoeksjournalistiek is niet gelijk aan onthullingsjournalistiek, benadrukt Schutte. Garantie dat een masterclass grote onthullingen oplevert is er niet, maar de kans is groot dat er in elk geval een goed geschreven onderzoeksverhaal uitrolt.
Metze: “We hebben vooraf afgesproken dat een project mag mislukken. Als het resultaat niet goed genoeg is, dan is dat zo. Maar de masterclass is nu al twee keer succesvol geweest. Twee dagen na ons heeft de Financial Times ook een stuk gepubliceerd over McKinsey. Leg ze maar eens naast elkaar, dat is interessant. Ik ben heel positief over ons verhaal.”

door Jan Rozendaal

Onderzoeksjournalistiek is een slijtageslag. Dat blijkt wel uit de kerst- en oudejaarskranten en –tijdschriften. Nagenoeg geen enkel onderzoeksonderwerp siert de pagina’s aan het einde van het jaar.

De fut is er blijkbaar uit en dus vallen we met z’n allen terug op het gemakkelijkste, en vaak ook goede genre: het interview, door alle makers van stal gehaald. Als je als Bekende Nederlander geen krant of weekblad hebt gehaald, kun je voetstoots vaststellen dat je geen BN’er meer bent. Die andere tientallen stonden er allemaal in met tenminste 1 pagina; al dan niet gevangen in een thema.

Ook Dagblad van het Noorden hoor. Al persten we er in de laatste week nog eentje uit. Onder druk van de actualiteit, dat moet gezegd.

Op derde kerstdag verkondigde staatssecretaris Weekers (Financiën) via De Telegraaf dat er een einde moet komen aan de schimmige vaststelling van de WOZ-waarde van woningen. De waardebepaling, waarop ozb, eigenwoningforfait en waterschapslasten worden bepaald, moet volledig openbaar worden, vindt Weekers.

Dat kan inderdaad geen kwaad, waren wij inmiddels achter gekomen. Collega Jon van Schilt, ervaringsdeskundige met een verhoging dit jaar van de WOZ-waarde van zijn woning met dertig procent, heeft eind november een oproep in de krant gedaan aan lezers die te maken hebben met een grote WOZ waarde stijging of daling. Onder de kop: Huizenprijs omlaag, WOZ omlaag. Toch? Niet dus, bleek al snel uit de dik zeventig reacties van lezers.

‘De ondoorzichtigheid, waarmee de vaststelling van de uiteindelijke WOZ-waarde gepaard gaat, wil Dagblad van het Noorden ook in kaart brengen, schreven wij op 30 november.

De tweede helft van ons onderzoek, de reacties in kaart brengen en een enquête onder alle gemeenten in Drenthe en Groningen, liet even op zich wachten. Maar na de boodschap van Weekers hebben we de dag er na onze bevindingen gepubliceerd. Onder druk, maar meer dan verantwoord.

En goed werk, want landelijk nieuws vertaald naar ons Noorden.

Zo dus toch nog een fraai stukje onderzoeksjournalistiek op de valreep van 2011. Nu gaan wij ook uitblazen en pakken de draad in 2012 weer op.

Jan Rozendaal verwelkomt reacties op zijn verhaal. Reageren kan onderaan elk verslag, mits je ingelogd bent.

Je kunt Jan Rozendaal ook volgen op LinkedIn en Twitter, of persoonlijk mailen.

Lees de eerdere afleveringen in deze serie hier.