VVOJ

Overzicht genomineerden De Loep 2008

Op 18 augustus werden de nominaties bekend gemaakt voor De Loep 2008 en de VVOJ Aanmoedigingsprijs. Hieronder volgt een overzicht van het genomineerde werk en de makers.

CATEGORIE TEKSTUELE PRODUCTIES

I Artikelenserie Vastgoedfraude, Financieele Dagblad
Ingeleverd voor prijs: 62 artikelen sinds 13 november 2007.
Serie is nog niet afgesloten.
Vasco van der Boon en Gerben van der Marel

De artikelenserie van Vasco van der Boon en Gerben van der Marel over de vastgoedfraude haalde feiten boven tafel die anders niet of nog niet openbaar zouden zijn. Hun belangrijkste conclusie: aan de top van de Nederlandse vastgoedmarkt verrijkt een verrassend grote groep directeuren en oud-directeuren zich persoonlijk, ten nadele van hun werkgever en hun financiers.

Na een onduidelijk persbericht van 13 november 2007 wagen Vasco van der Boon en Gerben van der Marel er een paar telefoontjes aan. Wat blijkt: rechercheurs van Fiod-ECD zijn een dag eerder Philips, Fortis en Rabo binnengevallen. Volstrekt onduidelijk is echter waarom en wat.

De makers krijgen toestemming om zich volledig te concentreren op de affaire. Hun centrale vraag: wie belazert wie?

Ze komen terecht bij het meest prestigieuze Nederlandse nieuwbouwproject, de Amsterdamse Zuidas, bij theatertycoon Joop van den Ende, bij SHV-telg John Fentener van Vlissingen. Er zijn verwikkelingen rond betrokken notarissen en andere zakelijke dienstverleners. De discussie over de noodzaak van nieuwe wet- en regelgeving laait op.

De makers, in eerste instantie onbekend met de vastgoedmarkt, plegen tientallen telefoontjes met wildvreemden die misschien iets weten. Dat werkt. Ze krijgen toegang tot onmisbare bronnen en documentatie. Ze zetten een eigen methode op om de lacunes van openbare registers van het Kadaster en de Kamers van Koophandel te overwinnen.

Het grootste probleem: het gebrek aan openbare informatie waarop de artikelen waren te funderen. Justitie publiceert nooit wie ze verdenkt. Pas tijdens een rechtszaak wordt een tipje van de sluier opgelicht. Een aantal scoops hebben dan ook (nog) niet de krant gehaald omdat verificatie niet mogelijk bleek. De makers geven niet op, ze blijven met het onderwerp bezig.

II Serie ProRail, NRC Handelsblad
Artikelen gepubliceerd tussen 17 november 2007 en 24 november 2007.
Jan Meeus en Herman Staal

Na onthutsende en onthullende gesprekken over achterstallig onderhoud van het Nederlandse spoorwegennet met een anonieme manager van ProRail gingen Jan Meeus en Herman Staal pas echt aan de slag. Hoe zat het met het achterstallig onderhoud en wat was het effect geweest van de privatisering?

Ze lazen alle beschikbare stukken. Wat hen opviel was hoeveel eigenlijk al bekend was, maar hoe weinig er over het algemeen was doorgevraagd. Met de harde cijfers van hun interne bron en de beschikbare kamerstukken, proefschriften en rapportages van de inspectie Verkeer en Waterstaat spraken de makers uitgebreid met ProRail.

Nog voor publicatie hadden ze al succes: ProRail kreeg een boete opgelegd naar aanleiding van hun vragen en een rapport over een ontsporing bij Eindhoven. Pas enkele dagen voor verschijning van hun artikel werd de minister door ProRail ingelicht.

De conclusies van Meeus en Staal logen er niet om: het onderhoud is structureel slecht, ProRail weet dat al jaren maar informeert de minister pas als NRC Handelsblad erover gaat schrijven. Het onderwerp werd breed uitgemeten in de pers en kwam op de politieke agenda.

Een tweede conclusie overigens, dat het slechte onderhoud gevolg was van de privatisering kreeg minder aandacht, noch bij de pers, noch in politiek Den Haag.

III Chaos bij de Belastingdienst
serie verhalen over de Belastingdienst, NRC Handelsblad
Gepubliceerd tussen 11 augustus 2007 en 27 maart 2008.
Joep Dohmen

Het was tijdens een vergadering van de algemene verslaggeverij van NRC Handelsblad, voorjaar 2007, dat het idee ontstond om de Belastingdienst te onderzoeken. Hoe kon het dat de Belastingdienst zo was afgegleden? Was het alleen te wijten aan de automatisering?

Joep Dohmen, leek op fiscaal en ict-gebied, las zich in en ging op bezoek bij deskundigen. Via via kwam hij aan bronnen binnen en buiten de Belastingdienst. Op een speciaal e-mailadres kwamen 130 reacties binnen na het eerste artikel, ook die leverden bruikbare informatie op.

Dohmen richtte zich in eerste instantie op de automatisering en vooral op de aanbesteding van al die systemen die zoveel problemen veroorzaakten. De procedures bleken niet correct te zijn gevolgd en ict-ondernemingen, waaronder IBM, waren bevoordeeld.

In november volgde een drieluik waaruit bleek dat er meer aan de hand was. De directeur-generaal van de dienst had tegen de wil van het personeel, de Belastingdienst gereorganiseerd. Die nieuwe organisatie zorgde voor chaos en besluiteloosheid.

Een derde reeks artikelen ging over de manier waarop de directeur-generaal zelf de regels overtrad met een betaalde bijbaan. Het nieuws dat multinationals steeds minder vennootschapsbelasting betalen in Nederland, was een spin off van zijn onderzoek. Tot slot volgde nog artikel over de problemen bij de uitbetaling van toeslagen voor zorg, kinderopvang en huur.

Ondertussen werd het voor Dohmen steeds moeilijker informatie van het ministerie van Financiën te krijgen. Dohmens artikelen werden steeds begeleid door een persbericht van het ministerie waarin stond dat de bevindingen niet juist waren of uit hun verband gerukt. De artikelen leidden tot onderzoeken naar de gang van zaken en tot strakkere regels rond aanbestedingen.

Ook kwamen er strengere integriteitsregels. Na discussie in de Tweede Kamer over toeslagen en de manier waarop deze werden vastgesteld, bleek de Kamer niet alle informatie te hebben ontvangen en kon staatssecretaris De Jager niet anders dan beloven de Kamer voortaan beter te informeren

CATEGORIE AUDIOVISUELE PRODUCTIES

I Moord, Doodslag, Taakstraf, Zembla (Vara/NPS)
Uitgezonden in augustus 2007
Hetty Nietsch en André Tak

Klopt het dat in Nederland wel erg vaak een taakstraf wordt gegeven voor zeer ernstige delicten als poging tot moord? Met deze vraag gingen Hetty Nietsch en Aantree Tak naar het Openbaar Ministerie en het ministerie van Justitie. Deze konden geen antwoord op de vraag geven.

De makers stelden daarop een eigen enquete samen die ze stuurden naar de instanties die de taakstraffen uitvoerden. De respons was hoog. Op verzoek van Zembla besloot het OM vervolgens toch cijfers te verzamelen.

De uitkomsten waren schokkend: Nederland bleek wereldwijd koploper te zijn bij het opleggen van taakstraffen, ook waar het gaat om zeer ernstige geweldsdelicten, zedendelicten en zelfs poging tot moord.

Rechters leggen met grote regelmaat taakstraffen op voor misdrijven waar die straffen niet voor zijn bedoeld en delen meerdere keren een taakstraf uit aan een verdachte, ook al mag dat maar één keer.

Daarnaast blijken de sancties bij niet of half uitgevoerde taakstraffen aan de magere kant. De Reclassering en de rechtelijke macht reageerden geschrokken op de uitzending. De rechterlijke macht kondigde aan dat de Nederlandse vereniging van Rechtspraak de dagelijkse praktijk zou gaan onderzoeken; de programmamakers werkten drie maanden aan deze uitzending, een eigen onderzoek van de rechtelijke macht laat op zich wachten.

In politieke zin zorgde de uitzending ook voor veel beroering en wordt er nu gewerkt aan een wetswijziging. Minister Ernst Hirsch Ballin ondertussen, sprak zich uit tegen taakstraffen voor daders van ernstige zedenmisdrijven en zware geweldsdelicten.

II De Verkoop van een Oorlog, Tegenlicht VPRO
Uitgezonden op 17 maart 2008
Marije Meerman (regie), William de Bruijn & Barbara Coolen (research)

Hoe wordt de oorlog in Irak verkocht door Amerikaanse beeldenmakers en communicatiestrategen aan de rest van de wereld? Die vraag stond aan de basis van de uitzending van VPRO’s Tegenlicht.

De makers kozen voor twee dramatische momenten als uitgangspunt: de presentatie van Colin Powell voor de VN in februari 2003 en de perspresentatie van de Coalition of the Willing ruim een maand later en drie dagen nadat het bombardement op Baghdad begon.

Die persconferentie werd (onbedoeld) hét beeld van het politieke geharrewar rond de formatiebesprekingen tussen het CDA en PvdA in 2003. Omdat de strategen en beeldenmakers zelf niet voor de camera wilden, en er vooral gesproken kon worden met woordvoerders met een militaire achtergrond, verplaatste het zwaartepunt van de productie zich naar de positie van het Amerikaanse, Britse en Nederlandse leger tussen politiek en publiek.

Meerman, De Bruijn en Coolen leerden dat het loont om veel tijd en energie in te zetten op een spilfiguur. Als deze ‘ja’ zegt, volgen anderen uit zijn kring veel makkelijker, zo was hun ervaring.

Teleurstelling was er over de volstrekte mediastilte van Den Haag: alle belangrijke politieke partijen en betrokken ministers hielden hun mond. Onbegrijpelijk omdat Amerikaanse en Britse militairen wel meewerkten. Toch had Tegenlicht wel degelijk gevolgen: na de uitzending werden er Kamervragen gesteld.

III Pax Electrabel, Panorama Canvas VRT
Uitgezonden op 3 juni 2007
Wim Van den Eynde en Jan Puype

Plots wilde iedereen in België met Al Gore op de foto. Het klimaat was ‘in’. Maar hoe groen was het Belgische Paarse kabinet de afgelopen acht jaar eigenlijk geweest? Dat bleek little en late te zijn, maar de makers stuitten onverwacht op een invloedrijke speler van formaat: de elektriciteitsproducent Electrabel.

Het roer werd omgegooid en de focus kwam te liggen op het bedrijf. De makers spraken met veel mensen waarvan een aantal van cruciale betekenis, zoals Luc Barbé, kabinetschef van voormalige staatssecretaris van Energie Deleuze en de gewezen Europees Commissaris Karel Van Miert.

Natuurlijk werden talloze documenten geraadpleegd, maar aan de belangrijkste dankt de reportage haar naam: Pax Electrica: de overeenkomst tussen de Belgische regering en Suez, het moederbedrijf van Electrabel.

Het document was uitsluitend volgens een ‘Your Eyes Only’ procedure te raadplegen. Opvallen was, zo vonden de Van den Eynde en Puype, dat er eigenlijk voldoende informatie voorhanden was, maar dat daar zeer weinig publicaties tegenover stonden. Maar weinig journalisten waren geneigd het abstracte en technische onderwerp te vertalen.

Panorama nam wel de tijd en ontdekte dat de Belgische regering geen weerwerk kon bieden aan monopolist Electrabel. Het bedrijf heeft invloed in belangrijke sectoren, waaronder de politiek en de wetenschap. Ook gebruikt het bedrijf haar positie als monopolist: de regering is doodsbenauwd dat de energievoorziening stilvalt.

Na de uitzending, vlak voor de federale verkiezingen, kwamen er Kamervragen en de socialisten beloofden een speciale taks voor het afromen van superwinsten van bedrijven als Electrabel. Maar de socialisten belandden in de oppositie en België kwam in de langste formatieperiode ooit. Ook de Waalse klimaatminister Magnette beloofde een supertaks, maar werd teruggefloten. Tot op heden is er daarom nog niets structureels veranderd.

VVOJ AANMOEDIGINGSPRIJS

I Alle dagen schuld, praktijkverhalen over armoede
Boek, uitgeverij Augustus, november 2007
Mirjam Pool

Alle dagen schuld gaat over een wereld die normaal gesproken verborgen blijft: de wereld van de (stille) armoede, van de dagelijkse ellende achter de voordeur. De schrijfster begon met een zeer algemene vraag – hoe ziet ‘de wereld van de armoede’ eruit? Een wereld overigens die Pool kende: zij werkte drie jaar voor de Sociale Dienst in Amsterdam.

Voor haar boek liep Pool mee met schuldhulpverleners, volgde zaken bij de rechtbank, interviewde tientallen gezinnen en evenzoveel hulpverleners. In eerste instantie liep Pool op tegen haar eigen onderzoeksvraag: die bleek te breed.

Maar toen ze in Almelo het fenomeen ‘erfelijke armoede’ leerde kennen, kon ze haar thema scherpstellen. Ze logeerde dagenlang bij de Almelose boodschappendienst, hielp mee met het rondbrengen van de pakketten en sprak ondertussen met iedereen die ze tegenkwam.

Hoewel Pool veel deskundigen kon inschakelen, bleek het zelfs voor hen soms onmogelijk om de bureaucratie waarin sommige mensen waren verzeild geraakt, te ontrafelen. Uiteindelijk leidden alle interviews en participerende observaties van Pool tot een indringend beeld van de levens achter de cijfers.

Erfelijke armoede bestaat onder andere omdat beleidsmakers een te positief idee hebben van de capaciteiten van de doelgroep. Het boek werd dan ook een eye-opener voor beleidsmakers bij overheid, schuldhulpverlening, jeugdzorg en woningbouwcorporaties. Het boek staat op de literatuurlijst bij een aantal relevante Hbo-opleidingen en is inmiddels verplichte leesstof voor sollicitanten bij verschillende hulpinstellingen.

II Een sint-bernard geeft 135 dagen licht, Het Parool
Gepubliceerd op 31 mei 2007
Steven Vandenbergh en Liset van Ravenzwaaij

Liset van Ravenzwaaij en Steven Vandenbergh, een respectievelijk Nederlandse en Vlaamse stagiaire bij Het Parool deden met Een sint-bernard geeft 135 dagen licht onderzoek naar de weg die restanten van dieren afleggen van dierenambulance naar elektriciteitscentrale.

Van Ravenzwaaij had een interessante reportage over kadavers achter de rug, en Vandenbergh had het idee dat er meer inzat. Rendac was de grootste dierverwerker van België en hij was benieuwd naar de activiteiten van de Nederlandse vestiging in Son.

Tot hun verbazing bleken het dierlijke vet en meel van de kadavers de basis voor duurzame energie. Dat was nauwelijks bekend, dachten ze en dus leek het hun een solide uitgangspunt voor een mooi verhaal.

In eerste instantie had de Nederlandse vestiging van Rendac geen boodschap aan twee stagiairs, ook hun hoofdredacteur had enkele vraagtekens. Maar de stagiairs wisten bedrijf en hoofdredacteur te overtuigen van het belang van hun verhaal.

Om het abstracte duidelijk te maken voor hun lezers volgden ze een kadaver van het begin, de dierenambulance, tot het einde, de Eon-centrale in Rotterdam. Echt beeldend werd het toen ze berekenden hoe lang een sint-bernard licht geeft.